Venaların varikoz genişlənməsi (aşağı ətraf venalarının varikoz xəstəliyi) – böyüklər arasında ən geniş yayılmış xəstəliklərdən biridir. Dünyanın bir sıra ölkələrində aparılan epidemioloji tədqiqatlar göstərir ki, 20–25% qadınlar və 10–15% kişilər bu xəstəlikdən əziyyət çəkirlər.

“Varikoz” sözü latın dilində “varix, varicis” – şişkinlik mənasındadır.Bu xəstəlik zamanı dərialtı venalar genişlənir, qanın damarlarla axını pozulur, aşağı ətraflarda durğunluq inkişaf edir.

Venaların varikoz xəstəliyinin müalicəsi haqqında ilk məlumatlar hələ lap qədim dövrlərin qaynaqlarında öz əksini tapmışdır. Belə ki, bu məlumatlara orta yunan dövrünə aid papiruslarda da rast gəlmək olar (təxminən 3000 il bundan qabaq).

Venaların varikoz xəstəliyi yalnız insanlara mənsubdur. Belə ki, vertikal yerişlə əlaqədar olaraq Homo sapiens tipli insanlarda aktiv hərəki fəaliyyət zamanı sirkulyasiya edən qanın böyük bir hissəsi (60-70%) ürəkdən aşağı nahiyəni əhatə edir. Bədənin vertikal vəziyyəti zamanı aşağı ətraf venalarının divarlarına daxildən təzyiq artır. Səthi və dərin venalarda hipertenziya inkişaf edir. Aşağı ətraflardan qanın qayıtması nəinki ürək vasitəsilə, eyni zamanda aşağı ətraf əzələləri (“əzələ mühərriki”, “periferik ürək”) və venoz klapanlarla həyata keçirilir. Venoz klapanlar qanın əks istiqamətdə axınının qarşısını alır.

Venaların varikoz xəstəliyinin inkişafının aşağıdakı səbəbləri vardır:

• İrsi meylilik (hər iki valideynin bu xəstəlikdən əziyyət çəkməsi xəstəliyin inkişaf riskini 60%-ə qədər artırır).
• Cinsi mənsubiyyət – kişilərə nisbətən qadınlar 1,5-2 dəfə daha çox bu xəstəlikdən əziyyət çəkirlər. Hamiləlik, hormonal pozğunluqlar və s. xəstəliyin inkişafına şərait yaradır.
• Bədən çəkisinin normal göstəricilərdən artıq olması. Belə ki, bədən çəkisinin 20%-ə qədər artması aşağı ətraf venalarının varikoz genişlənməsi riskini 5 dəfəyə qədər artırır.
• Uzunmüddətli statik yüklər və az hərəki aktivlik (uzun müddət ayaq üstə durmaq, oturaq iş tərzi, ağır yüklərin qaldırılması,hündür dabanlı ayaqqabıların geyilməsi, aşağı ətraf əzələlərinin hərəki aktivliyinin azalması və s.).

Varikoz genişlənmə zamanı venaların elastikliyi azalır, nəticədə onlar dartılaraq ayrı-ayrı hissələrdə əhəmiyyətli dərəcədə genişlənir, venoz düyünlər əmələ gəlir. Genişlənmiş venalarda qanın axın sürəti də azalaraq trombların əmələ gəlməsinə şərait yaradır.

Xəstəlik tədricən inkişaf edir. Əsasən səthi dərialtı venalar zədələnir. Genişlənmiş venalar dəri səthinə doğru qabarır. Getdikcə qıvrılaraq düyünlər əmələ gətirir. Xəstəliyin sonrakı inkişaf mərhələlərində zədələnmiş nahiyələrdə tünd rəngli ləkələr meydana çıxır. Dəri qidalanmasının pozulması trofik yaraların əmələ gəlməsinə səbəb olur.

Venaların varikoz genişlənməsi əksər hallarda günün sonuna yaxın aşağı ətrafların ödemi və şişkinliyi ilə müşahidə edilir. Hərəkət edərkən ayaqlarda ağırlıq və dartılma hissi, gecə qıcolmaları və s. xroniki venoz çatmamazlığının əsas əlamətləri hesab edilir.

Xroniki venoz çatmamazlığın aşağıdakı mərhələləri ayırd edilir:

• Kliniki əlamətlər mövcud deyil
• “Ağırlaşmış ayaqlar” sindromu, keçici ödem
• Davamlı ödem, hiper və ya hipopiqmentasiya, lipodermateroskleroz, ekzema
• Venoz trofiki yaralar (açıq və ya sağalan)

Venaların varikoz genişlənməsinin aşağıdakı ağırlaşmaları baş verə bilər:

• Kəskin tromboflebit
• Venoz düyünün parçalanması və qanaxma
• Xroniki venoz çatmamazlıq və trofiki yaraların inkişafı

Diaqnostika və müayinə

Bu xəstəlikdən əziyyət çəkən pasiyentlərin əsas müayinə metodu venaların rəngli doppler ultrasəs müayinəsidir.Bu müayinə metodu klapanların mövcud vəziyyəti, venoz sistemdə hemodinamika barəsində dəqiq və ətraflı məlumat verir. Cərrahi əməliyyata hazırlaşarkən bu müayinə metodundan keçmək vacib mərhələlərdən biridir.

Müalicə

Venaların varikoz xəstəliyində aparılan müalicə kompleks şəkildə olub, qan axınını bərpa etmək və ya yaxşılaşdırmaq, ağırlaşmaların qarşısını almaq və s. istiqamətdə aparılmalıdır. Bu zaman cərrahi və konservativ metodlar kombinə edilə bilər.

Elastiki corabların, kolqotkaların və bintlərin istifadəsi xəstəliyin konservativ müalicə metodlarına aid edilir. Qan dövranını yaxşılaşdıran və damarların tonusunu artıran dərman preparatları təyin edilir. Hərəki aktivliyi artırmaq məqsədilə müalicəvi gimnastikanın aparılması məqsədəuyğun hesab edilir.

Lakin bütün bunlarla yanaşı aşağı ətraf venalarının varikoz genişlənməsində cərrahi müalicə əsas metod hesab edilir. Öz normal funksiyasını yerinə yetirə bilməyən varikoz genişlənmiş venalar artıq patoloji törəmə hesab edilir, buna görə də onların qan dövranından xaric edilməsi (damarın xaric edilməsi və ya sklerozlaşdırılması) venoz axının yaxşılaşmasına səbəb olur. Varikoz venaların xaric edilməsi flebektomiya adlanır. Bu əməliyyat nəinki aşağı ətraflarda olan kosmetik defekti aradan qaldırır, eyni zamanda venoz çatmamazlıq, tromboz və trofik yaralar kimi ağırlaşmaların qarşısını alır..