Siz buradasınız: Poliklinika/ Endokrinologiya/ ...

QALXANABƏNZƏR VƏZİNİN DİSFUNKSİYASI

Qalxanabənzər vəzinin sekresiya etdiyi yodla birləşmiş amin turşulardan ibarət olan T3, T4 hormonları orqanizmin bir sıra metabolik proseslərində iştirak edir. Bu hormonların sekresiyasında əsas stimulyator hipofizdə sintez olunan tireotrop –TTH hormonudur. Öz növbəsində tireotrop hormonunun sintezi də hipotalamusda hazırlanan və hipofizin qapı sisteminə daxil olan tireoliberinin nəzarəti altındadır. Tireoid hormonlar və TTH-un qarşılıqlı əlaqəsi şəkil 1 –də göstərilmişdir.
T4 hormonunun yeganə sekresiya mənbəyi qalxanabənzər vəzidir.Sutka ərzində təxminən 80-90 mkq T4 hormonu sekresiya edilir. Bu hormonun təxminən 30
mkq-ı T3 hormonuna çevrilir. Tireoid hormonlar qanda həm sərbəst, həm də birləşmiş vəziyyətdə olur. Yalnız sərbəst halda olan T3 və T4 hormonal aktivliyə malikdirlər. T3 hormonunun aktivliyi T4-dən təxminən 3 dəfə artıqdır. Bu hormonların sərbəst fraksiyası qanda azlıq təşkil edir.Əsas hissələri transport zülallarla, ilk növbədə də tiroksin birləşdirici qlobulinlə bağlı vəziyyətdə olur.
Qalxanabənzər vəzinin bir sıra xəstəlikləri hormonların sintezində kəmiyyət və keyfiyyət dəyişikliklərinə səbəb olur, vəzinin ölçüləri böyüyür və ya düyünlər əmələ gəlir.

HİPOTİREOZ

Hipotireoz – qalxanabənzər vəzinin hormonal sekresiyasının azalması ilə xarakterizə olunan bir sindromdur. Hipometabolizm – kalori ehtiyatlarının azalması bu sindromun əsas xüsusiyyəti hesab olunur. Əhali arasında hipotireozun yayılma tezliyi 1%, 65 yaşdan yuxarı isə 4% təşkil edir.

Hipotireoza nələr səbəb ola bilər?

Anadangəlmə inkişaf qüsurları, yod çatışmazlığı, tireoidit, cərrahi yolla qalxanabənzər vəzinin müəyyən hissəsinin götürülməsi, şüalanma və s. kimi hallarla yanaşı hipotireozun əmələ gəlməsində irsi faktorun rolu da danılmazdır.

Hipotireozun kliniki əlamətləri

Yaddaşın pozulması, keyləşmə, depressiya, bradikardiya, əzələ rigidliyi, oynaqlarda ağrılar, qəbizlik, anemiya və s. Dəri örtüyü quru və soyuq olur, dərialtı piy qatında toplanan hialuron turşusu mayenin yığlmasına səbəb olur və miksedema inkişaf edir. Perikard və periton boşluğuna da maye yığıla bilər. Bu maye tərkibində zülalın çoxluğu ilə xarakterizə olunur.

Hipotireozun diaqnostikası

Xəstəliyə diaqnoz qoymaq üçün hormonal müayinə əsas göstəricidir. Qanda ümumi T4, sərbəst T4, ümumi T3 və TTH yoxlanılır. TTH-un yüksəlməsi və T4 hormonunun azalması birincili hipotireoz diaqnozunu qoymağa əsas verir. T4 hormonunun normal miqdarda, TTH-un yüksəlməsi isə gizli keçən hipotireozdan xəbər verir. Ümumi və sərbəst T4-ün azalması, TTH-un aşağı göstəriciləri isə ikincili hipotireozdan xəbər verir.

Müalicə

Ciddi olaraq həkim endokrinoloqun nəzarəti altında tireoid hormonlarının qəbulu xəstəliyin əsas müalicəsi hesab olunur. 1-2 həftəyə xəstənin vəziyyəti tədricən yaxşılaşmağa doğru gedir, lakin tam terapevtik effekt (eutireoz) 2-3 aydan sonra əldə olunur.

TİREOTOKSİKOZ

Hipertireoz və ya tireotoksikoz tireoid hormanların həddindən artıq sekresiyası və hipermetabolizmlə xarakterizə olunan bir sindromdur. Kişilər arasında rastgəlmə tezliyi 0.2%, qadınlar arasında isə 2% təşkil edir.

Kliniki əlamətləri

Həddindən artıq həssaslıq, qorxu hissi, tərləmə, tremor, taxikardiya, bədən çəkisinin itirilməsi, qadınlarda menstrual tsiklin pozulmaları və s.

Hansı hallar tireotoksikoza səbəb ola bilər?

  • Qreyvs xəstəliyi- autoimmun xəstəlik olub, qalxanabənzər vəzinin simmetrik olaraq diffuz şəkildə ölçülərinin böyüməsi, ekzoftalm və tiroksin peroksidazaya qarşı antitellərin – anti-TPO artması ilə xarakterizə olunur. Göz alması çuxurunda olan bütün limfositar infiltrasiyalar və retrobulbar ödem autoimmun oftalmopatiyanın əlamətlərinə aid edilir.
  • Toksiki adenoma qalxanabənzər vəzinin xoşxassəli monoklonal şiş xəstəliyi olub, çoxlu miqdarda tireoid hormonların sintezi (avtonom şəkildə) ilə xarakterizə olunur. Ultrasəs müayinəsi zamanı ya ölçüləri 2.5 sm-dən kiçik olmayan tək düyün, ya da multidüyünlü ur aşkar edilir.
  • Tireoditlərin səbəb olduğu tireotoksikoz adətən keçici(tranzitor) xarakter daşıyır.

Tireotoksikozun diaqnostikası

Burada da qanda tireoid hormonların təyini əsas göstərici hesab olunur. Sərbəst T3,T4 və TTH yoxlanılır. Sərbəst T3 və T4 hormonlarının miqdarının artması, TTH-un azalması aşkar olaraq tiretoksikozdan xəbər verir. T3 və T4 hormonlarının normal miqdarda olması və TTH-ın azalması isə gizli keçən tireotoksikozun əlamətlərindəndir.
Tireotoksikozun əmələ gəlmə səbəbini müəyyən etmək üçün qalxanabənzər vəzinin ssintoqrafiyası metodundan istifadə edilir. Qreyvs xəstəliyi zamanı yodun toxumalar tərəfindən mənimsənilməsi yüksəlir, toksiki düyünlü ur zamanı isə arta da bilər, normal da ola bilər.Tireoidit zamanı yodun toxumalar tərəfindən mənimsəniləsi xeyli azalır.

Tireotoksikozun müalicəsi

Artıq 40 ildən çoxdur ki, bu xəstəlik zamanı antitireoid preparatlardan – propiltiourasil və timazoldan istifadə edilir. Bu preparatlar qalxanabənzər vəzinin hormon sintez etməsini zəiflədir. Müalicənin ilk vaxtlarında xəstə hər ay müayinə olunur. Məsləhət görülən müalicə kursu 12-18 ay təşkil edir ki, bu da 40-60 % hallarda uzunmüddətli və davamlı remissiyanın əldə olunmasın kömək edir. Tireodit nəticəsində yaranmış tranzitor tireotoksikoz zamanı bu tip preparatlar təyin edilmir, çünki heç bir yaxşılaşma əldə olunmur. Bu hallarda ß adrenoblokatorların təyini göstəriş hesab olunur.
Eyni zamanda artıq xeyli müddətdir ki, tireotoksikozun müalicəsində radioaktiv yoddan istifadə edilir. Qalxanabənzər vəzinin subtotal rezeksiyası da effektiv müalicə metodlarından biridir. Lakin əməliyyatı aparmamaışdan öncə xəstə bir neçə ay antitireod preparatlarla müalicə olunmamılıdır.