• Qohumlar arasında bədxassəli şiş xəstəliyinə tutulanlar
• Cins: kişilərdə palpasiya edilən düyünün aşkar edilməsi
• Şüalanma

Ultrasəs müayinəsi

• Düyünün vizualizasiyası:solid, kistoz, solid-kistoz törəmələr. Solid törəmələr kistoz törəmələrə nisbətən əksər hallarda bədxassəli xarakterə malik olurlar,qarışıq solid-kistoz formalar isə aralıq mövqe tuturlar.
• Düyünün böyümə xarakteristikası: sürətli böyümə, ətraf toxumalar infiltrasiya edən sərt törəmə.

Boyun limfoadenopatiyası, səs tellərinin iflici kimi əlamətlər də prosesin bədxassəli olmasına dəlalət edir.

ATA-nın (Amerika Tireod Assosiasiyası) düyünlü ur və qalxanabənzər vəzinin yüksək differensasiyalı xərçənginin diaqnostika və müalicəsi haqqında tövsiyyələrinə əsasən tireoid vəzinin düyünlü törəmələrinin müayinə alqoritmi.

1. Qalxanabənzər vəzinin funksiya pozulmalarının skrininqi.

2.

R1. Qanda TTH-un təyini düyünlü ur xəstəliyi olan pasiyentin ilkin müayinə metodudur.(C dərəcəsi)
ATA qalxanabənzər vəzinin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün 35 yaşdan başalayaraq hər 5 ildən bir TTH-ın qanda səviyyyəsini təyin etməyi skrininq metod kimi təklif edir (Arch İntern Med. 2000;160:1573-1575). Bu metodun ilk növbədə qadınlar arasında tətbiq olunması zəruridir, çünki qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri kişilərə nisbətən qadınlarda demək olar ki, 10 dəfə çox rast gəlinir. Əgər TTH-un miqdarı artmış və ya azalmışsa onda göstərişə uyğun olaraq ultrasəs müayinəsi aparılır. Tireoid hormonlarla əvəzedici terapiya zamanı müalicənin effektivliyini qiymətləndirmək üçün də TTH-un səviyyəsi yoxlanılır. Əgər TTH-ın miqdarı normadan aşağı olarsa o zaman qalxanabənzər vəzinin ssintoqrafiyasının aparılması göstərişdir.

3. Ultrasəs müayinəsi

4.

R2. Qalxanabənzər vəzidə bir və ya bir neçə şübhəli törəmə aşkar edilən bütün
xəstələrin ultrasəs müayinəsindən keçməsi çox vacibdir. Əsas məqsəd aşağıdakı əlamətləri təyin etməkdir:

• Kliniki olaraq heç bir əlamətlə özünü büruzə verməyən çox düyünlü urun aşkar edilməsi.
• Kistoz törəmələri təyin etmək.
• Hamilə qadında düyünün qiymətləndirilməsi.
• Tireoid hormonlarla ilkin müalicədən sonra düyünün reqressiyasını qiymətləndirmək.
• USM nəzarəti altında ölçüsü 1sm-dən artıq olmayan xırda düyünün aspirasion biopsiyası.

5. Qalxanabənzər vəzinin ssintiqrafiyası

6.

• Düyünlü törəmənin funksional aktivliyinin təyini
• Qalxanabənzər vəzi toxumasının düyün olan hissəsinin digər hissələrə nisbətən daha çox radioaktiv izotop toplaması həmin düyünün funksional cəhətdən aktiv olduğunu göstərir.(“qaynar”düyün)
• Izofunksional düyün (“isti” düyün) yod toplama xüsusiyyətinə görə ətraf toxumalardan seçilmir.
• Funksional cəhətdən aktiv olmayan düyünlər isə (“soyuq” düyün) radioaktiv izotopu toplamır.

7. Düyünlü törəmələrin aspirasion biopsiyası

R5. Nazik iynə biopsiyası qalxanabəzər vəzinin düyünlü xəstəliklərinin diaqnostikasında seçim metod hesab edilir. (A dərəcəsi)
Sitoloji müayinənin nəticəsi olaraq aşağıdakılar təyin oluna bilər:

• Qeyri informativ nəticə
• Bədxassəli şiş
• Aralıq forma və ya şübhə doğuran nəticə
• Xoş xassəli düyünlü törəmə

R6. Qalxanabənzər vəzinin kistoz törəmələri bir neçə dəfə punksiya olunaraq, hər dəfə qeyri informativ nəticə alınarsa bu törəmənin nəzarət altına alınması və ya cərrahi müalicəsi aparılmalıdır. Bu tövsiyyə həmçinin bir neçə dəfə punksiya olunan solid törəmələrə də aid edilir (A dərəcəsi).

R7. Əgər aspirasion biopsiya nəticəsində alınmış materialın sitoloji müayinəsi bədxassəli şiş diaqnozu qoyarsa o zaman operativ müdaxilə qaçılmazdır
(A dərəcəsi).

R8. Aparılmış aspirasion biopsiya 15-30% hallarda sitoloji müayinənin nəticəsi olaraq aralıq forma diaqnozu (follikulyar neoplaziya-adenoma) qoyarsa o zaman qalxanabənzər vəzinin ssintoqrafiyası aparılır.Bu müayinə nəticəsində “qaynar” düyünlər aşkar edilməzsə lobektomiya və ya total tireoidektomiya əməliyyatı aparılır (B dərəcəsi).

R9. Papillyar karsinoma və ya Qyurtle neoplaziyasına şübhə yarandığı hallarda ilkin ssintoqrafiya aparılmadan lobektomiya və ya total tireoidektomiya əməliyyatının aparılması birbaşa göstəriş hesab edilir (A dərəcəsi).

R10. Qalxanabənzər vəzinin xoşxassəli şişi aşkar edilərsə sonrakı diaqnostik və müalicəvi tədbirlər dayandırılır (A dərəcəsi).

8. Qalxanabənzər vəzinin çoxsaylı düyünlü törəmələri.

Qalxanabəzər vəzi toxumasında aşkar edilmiş çoxsaylı törəmələr heç də prosesin bədxassəli olmasından xəbər vermir.
Ultrasəs müayinəsi zamanı aşkar edilmiş düyünlərin ölçüsü o qədər də böyük əhəmiyyət daşımır. Düyündə aşkar edilmiş mikrokalsinatlar, onların hiperexogenliyi (ətraf toxumaya nisbətən daha tünd fon), düyündaxili hipervaskulyarizasiya və s. kimi əlamətlər diaqnozu dəqiqləşdirmək üçün daha informativ hesab edilir.

R12a. Yuxarıda göstərilən əlamətlər aşkar edilərsə düyünün punksiyası tövsiyyə olunur (B dərəcəsi).

R12b. Əgər vizualizasiya zamanı bəd xassəli şişə məxsus əlamətlər aşkar edilməzsə o zaman ən iri ölçülü düyünün punksiya olunması məsləhət görülür
(C dərəcəsi).

R13. Müayinə zamanı qanda TTH-ın normanın aşağı sərhədində və ya normadan aşağı olması müəyyən edilərsə, qalxanabənzər vəzinin USM-i və ssintoqrafiyası aparılır. Əldə olunmuş nəticələr müqayisə edilir. Bu ölçüsü 1 sm-dən artıq olan düyünlərin funksional aktivliyini müəyyən etmək üçün aparılır. Yalnız “isti” və “soyuq” düyünlü törəmələr punksiya olunur. USM olaraq şübhəli əlamətlərə malik düyünlər də punksiya edilə bilər (B dərəcəsi).

9. Qalxanabənzər vəzinin düyünlü törəmələri olan pasiyentlərin monitorinqi.

Qalxanabənzər vəzinin dinamikada ultrasəs müayinəsinin aparılması törəmənin ölçüsünün müəyyən edilməsi üçün ən dəqiq və informativ metoddur. Düyünün diametrinin 20%, ölçülərinin 2 və daha artıq proyeksiyada ən azı 2mm artması kliniki cəhətdən əhəmiyyətlidir.

R14. Qalxanabənzər vəzidə xoş xassəli düyünlər aşkar edilərsə xəstəyə hər 6-18 aydan bir həkim müayinəsindən keçmək tövsiyyə edilir. Qalan hallarda isə xəstə hər 6-18 aydan bir USM-dən keçməlidir. Əgər düyünün ölçüləri dəyişməz qalarsa o zaman müayinələr arası vaxt atrtırıla bilər (B dərəcəsi).

R15. Düyünün ölçüsü nəzərə çarpacaq dərəcədə artarsa USM nəzarəti altında təkrar aspirasion biopsiya aparılır.

10. Qalxanabənzər vəzinin düyünlü törəmələrinin müalicəsi.

Çoxsaylı araşdırmaların nəticələri yod defisiti olan regionlarla onun miqdarı norma daxilində olan regionlar üçün xeyli fərqlənir. Məlum olmuşdur ki, tireoid hormonların qəbulu nəticəsində TTH-un miqdarının azalması yod defisiti olan regionlarda yaşayan xəstələrdə düyünün reqressiyasına gətirib çıxarır.

R16. Ekspert komisiyyası düyünlü eutireoid kolloid proliferativ formalı ur xəstəliyində supressiv terapiyanın aparılmasını məqsədəuyğun hesab etmir.
(F dərəcəsi)

R17. Əgər düyünlü törəmənin ölçüsü dinamikada artarsa, lakin təkrar aspirasion biopsiya yenə də prosesin xoş xassəli olmasını təsdiqləyərsə xəstənin gələcək dinamik müşahidəsi və ya operativ müdaxilənin seçilməsi kliniki əlamətlərə əsasən aparılır. Kompression sindrom və kosmetik defekt əməliyyata göstəriş hesab oluna bilər.(C dərəcəsi)

Bu qrup pasiyentlərdə levotiroksinlə supressiv terapiyanın məqsədəuyğuluğu haqqında məlumatlar yoxdur (I dərəcə).

Aşağıdakı hallarda operativ müdaxilənin aparılması özünü doğrultmuşdur:

1. Solid düyünlərin təkrar punksiyaları zamanı qeyri informativ nəticələr.
(A dərəcəsi)

2. Kistoz törəmələrin bir neçə dəfə punksiyaları zamanı qeyri informativ nəticələr.

3. Aspirasion biopsiya zamanı şişin bədxassəli olmasının təyini. (A dərəcəsi)

4. Adenoma (B dərəcəsi), papillyar karsinoma və Qyurtle neoplaziyası. ( A dərəcəsi)

Ədəbiyyat

1. A. Van Xerle. Böyüklərdə qalxanabənzər vəzinin şişləri. Endokrinologiya. N. Lavinin redaktəsi altında. İngilis dilindən tərcümə. 1999.-571 səhifə
2. A.D.Toft. Tireoid hormonal preparatları ilə terapiya. Necə və nə zaman? Thyroid İnternational (rus dilində) 4 -2001
3. Georq Brabant. TTH üçün yeni referens interval ? Thyroid İnternational (rus dilində) 3-2008
4. D. Qerşman. Hipotireoz və tireotoksikoz. Endokrinologiya N. Lavinin redaktəsi altında. İngilis dilindən tərcümə. 1999.- 550 səhifə
5. Kliniki Endokrinoloqların Amerika Assosiasiyasının düyünlü zobun müalicə və diaqnostikası üçün yeni tövsiyyələr. Kliniki və eksperimental tireoidologiya. №2-2006. V.V. Fadeyevein tərcüməsi
6. P. Singer. Qalxanabənzər vəzinin funksiyalarının qiymətləndirilməsi. Endokrinologiya N. Lavinin redaktəsi altında. İngilis dilindən tərcümə.1999.-519 səhifə
7. David S. Cooper, Gerard M. Doberty, Bryan R. Haugen, Richard T. Kloss, Stephanie L.Lee, Susan J. Mandel, Ernest L. Mazzaferri, Bryan Mclver, Steven I. Sherman, R. Michael Management Guidelines for patients with Thyroid Nodules and adifferenrial Thyroid Cancer. The American Thyroid Association Guidelines Taskforce. Thyroid – 2006.-vol.16; №2.-P.1-33

Tibb elmləri namizədi İskəndərli Gülnarə